Subject: Witte huisje op de Sonnenberg
From: "Paul Rademaker" <[email-masked]>
To: <[email-masked]>
Date: Mon, 24 Apr 2006 10:50:44 +0200

Afschrift±
                                                                                        Hasselt 24 april 2006
Aan het college van Burgemeester en wethouders 
en de leden van de Gemeenteraad
van de gemeente Kampen
 
Onderwerp:
"Het witte huisje, Kartuizerkluis"? op de Sonnenberch in Oosterholt.

Geacht College,
 
Mij bereikt op vrijdag 31 maart het bericht van burgers uit IJsselmuiden en Kampen over een publicatie in de plaatselijke pers over het witte huisje (Kartuizerkluis ?) op de Sonnenberch in Oosterholt. Sinds 12 april beschik ik over een afschrift van deze rapportage, een rapportage uitgebracht aan uw college door de " Stichting Stadsherstel Kampen". 

Ik heb mij over de inhoud van deze rapportage nogal verbaasd, te meer daar in deze rapportage gebruik is gemaakt van o.a. tekeningen bij het artikel 'Middeleeuws kloosterleven aan de rand van Mastenbroek, de kartuize Sonnenberg', gepubliceerd in het boek Omarmd door IJssel en Zwartewater, zeven eeuwen Mastenbroek, een uitgave van de IJsselakademie 1995, pp. 93 t/m 118.
 
Zonder dat wij (de toenmalige werkgroep 'kloosters' werkend onder auspiciën van de IJsselacademie), op de hoogte gebracht zijn van de op handen zijnde rapportage, waarbij gebruikt gemaakt is van ons materiaal. Dat men dit niet gedaan is wijst mijns inziens op een vooringenomenheid t.a.v. de doelstelling van deze rapportage. Immers een open uitwisseling van onderzoekgegevens, zal redelijkerwijs altijd tot kwaliteitsverbetering van een dergelijke rapportage leiden. De reden waarom men dit niet gedaan heeft is mij onbekend, wellicht een gemiste kans. 

Naast deze inbreuk op het auteursrecht, heeft deze stichting op een nogal willekeurige wijze gebruikt gemaakt van de inhoud van onze bijdrage.
 
Het ligt voor de hand dat onze werkgroep, tijdens de studie die geleidt heeft tot genoemde publicatie, over meer informatie beschikte dan is gepubliceerd. 
Deze informatie is omwille van de leesbaarheid van de bijdrage - en ook omdat het een aantal niet geheel duidelijke problemen betrof - niet in bedoelde bijdrage is opgenomen. 
  
Een van deze problemen, voor ons wel het grootste probleem, was de inpassing van het witte huisje in het nederzettingspatroon, van het kartuizerklooster op de Sonnenberg. Zo hebben wij nog al moeite gehad om bijvoorbeeld vanuit de kadasterkaart van 1812, die ter plaatse geen bebouwing aangeeft, toch tot de conclusie te komen dat het om een mogelijk voormalige kluis van het kartuizerklooster gaat.
De door de SSK getrokken conclusie:

"De veronderstelling dat wij hier te maken hebben met een cel van het kartuizerklooster is niet gebaseerd op bewijzen, doch op aannames en veronderstellingen (zie bijlage 1). ",
is onvoldoende onderbouwd.
Dit blijkt uit de volgende passage in bijlage 1:
"Aanvankelijk stonden aan de oostzijde van het huisje nog twee huisjes. Aan het einde van de 19de eeuw verdween de middelste van de drie, het meest oostelijk gelegen huisje ging in 1952 in vlammen op. Met het laatst van de drie overgebleven huisjes als uitgangspunt - ervan uitgaande dat dit een deel van het klooster kan zijn geweest - is door Rademaker c.s., een reconstructie van het klooster gemaakt".

Deze alinea geeft al aan dat er in het verleden veel meer gebeurd is op de Sonnenberch dan in deze bijlage wordt uitgewerkt. In bijlage I wordt beweerd dat de reconstructie geheel gebaseerd zou zijn op aannames, hetgeen volstrekt onjuist is en strijdig met de door ons geconstateerde feiten. Daarbij komt dat door de cartografen in de 19e eeuw ruïnes en bouwvallen over het algemeen niet in de kaarten werden opgenomen, laat staan eventuele aanwezige funderingen.
 
De Reconstructie van het klooster is vooral en primair gebaseerd op het feit dat omstreeks eind jaren 40 in de vorige eeuw nog meerdere resten te zien waren van waterputten op hout gefundeerd, welke in een carré vorm lagen. Deze putten lagen allen op regelmatige afstand en kwamen geheel overeen met de structuur van een Kartuize. Pas daarna, dus secundair, is gekeken naar de situatie van de drie huisjes. Deze feitelijke waarneming wordt door genoemde onderzoekers in het geheel niet vermeld. Dat het dan ook niet, om alleen maar aannames gaat in onze studie, is daarmede voldoende aangetoond.  
 
De stenen waaruit deze putten waren gebouwd waren trapeziumvormig met een dikte van ±7 cm. de lengte van de strek ±21 cm. de buiten strek ±17 cm. de binnenstrek ±13 cm.
Opmerkelijk is dat juist dit belangrijke element aan het onderzoek ontbreekt, terwijl op het perceel behorende bij het huisje zich een waterput bevindt die kennelijk in het geheel niet onderzocht is. (zie bijlage I ) Ik vind de vermelding van dit ogenschijnlijke detail in dit kader belangrijk, omdat wij daarmee trachten aan te tonen dat de onderzoekers U veel breder en uitgebreider hadden kunnen informeren. Daarmee hadden zij eveneens kunnen aantonen dat de put waarvan wij toen de diepte alleen hebben kunnen vaststellen, al dan niet een originele waterput uit de kloostertijd is.
 
De constatering over de ouderdom van de toegepaste baksteen spreekt haast voor zich: "baksteen met het formaat ± 220x107x52 mm; een formaat dat globaal gedurende de periode 1840 tot 1890 in de omgeving van Kampen werd toegepast".
"Gezien de datering van het baksteenformaat, de zolderbalklaag en de betimmeringen, kan het gebouwtje niet ouder zijn dan 1840".  (Uit welke bron de onderzoekers hun informatie putten t.a.v. de steenformaten vermelden zij niet.)

Wij constateren dat met een haast chirurgische nauwkeurigheid de maat van de genoemde baksteen is bepaald. Om dit, door de onderzoekers waargenomen fenomeen te controleren is omwille van zorgvuldigheid, door Rademaker een bezoek aan het huisje gebracht. Daar constateerde hij dat het steenformaat niet had gewijzigd, evenals ten tijde van ons onderzoek het ging om een steenformaat van ± 22X 10,5 X 5. Deze maat is de gemiddelde maat die al aan het eind van 15e eeuw voorkomt. (zie bijlage I), en in de 16e eeuw zelfs algemeen gangbaar.

Het lijkt mij voldoende om het antwoord op deze stelling door een autoriteit en een kenner op het gebied van de middeleeuwse stenenfabricatie te laten geven. Dr. Johanna Hollestelle behandelt in het boek "Steenbakkerij in de middeleeuwen tot omstreeks 1560" op blz 89  betreffende de voorgevel van het Leidse stadhuis:
"Deze maten komen vrijwel overeen met de in de voorgevel van het oude Leidse stadhuis toegepaste stenen, die 22 X 10,5 X 5 cm en 19 X 9 X 4.cm groot waren. Volgens de onderzoekingen in het gebouw zouden de grootste nog uit de vijftiende eeuw dateren en de kleine uit 1597."     
 
De methode om via de steenformaten tot een tijdsdatering te komen, vraagt meer dan alleen maar de opmerking dat deze steen in Kampen omstreeks 1840-1890 werd toegepast, en vormt dan ook geen enkele bewijs.
De constatering van de onderzoekers, dat aan het huisje alleen maar stenen van het zelfde formaat gevonden worden en wel op de millimeter gelijk zijn is constateerbaar en feitelijk fout.
Het antwoord op de vraag over de herkomst van deze baksteen is heel eenvoudig: tijdens de afgravingen - aanvankelijk op kleine schaal eind jaren ´40 - kwam veel baksteen vrij die evenals het zand werd verkocht. De maten van deze stenen waren grote stenen met een strek van ±  27 cm en de eerder vermelde stenen met een strek van ± 22 cm. Dit houdt in dat de baksteen met de strek 22cm stamt uit de kloostertijd.

Gezien het bovenstaande kunnen wij de stelligheid, waarmee bovenbedoelde onderzoekers tot hun conclusies gekomen zijn, niet delen. Daarbij komt dat ter plaatse van het huisje en haar omgeving bijzondere voorzichtigheid geboden is. In de omgeving van het klooster wordt in 1364 bij de verdeling van de polder Mastenbroek gesproken van de 'Capellen thoe Oesterholte' (Archief van de geschiedenis van het aartsbisdom Utrecht betreffende de verdeling van Mastenbroek). 
Deze kapel wordt waarschijnlijk na 1485 onderdeel van het kartuizerklooster en wordt omstreeks 1520 nog genoemd. 
Zo weten wij dat in de boerderij gelegen aan de westkant van de kluis zich in de woonkamer onder de vloer een zeer opmerkelijk keldertje bevindt, dan wel bevonden heeft. Een gewelfd keldertje op een zeer ongewone plaats die wellicht ooit deel uit gemaakt moet hebben van een voorgaande bebouwing. Ook dit keldertje hebben wij, ondanks haar merkwaardige ligging, niet in een historische bouwcontext kunnen plaatsen.

Naast deze inhoudelijke opmerkingen wil ik u zeer in het kort de mogelijke belangrijke invloed op de landinrichting van de Oosterholtse Kartuizers onder uw aandacht brengen. In de tijd van het bestaan van het klooster hebben er maar liefst 6 kloosterlingen van uit het klooster " Het Hollandse Huis" bij Geertruidenberg deel uit gemaakt van de communiteit op de Sonnenberch.
Dit klooster heeft zich - evenals meerdere Kartuizer kloosters - onderscheiden op het gebied van landaanwinning en inrichting daarvan. Ik acht het zeer wel denkbaar dat de IJsselmuider Kartuizers de door hun medebroeders uit de Biesbos meegebrachte kennis hebben aangewend in onze omgeving. Een aantal documenten uit deze tijd duiden sterk in deze richting. Als zij al niet de brengers zijn geweest van de bekende biezencultuur, dan zullen zij daar ongetwijfeld een forse bijdrage aan geleverd hebben. Een cultuur die de economische basis gelegd heeft voor het huidige welvarende Genemuiden.
 
Ik verzoek uw college dan ook met de nodige zorgvuldigheid met het toch al schamele erfgoed van de Kartuizers om te gaan. 

Het komt mij voor dat het boven genoemde onderzoek geen dan wel onvoldoende basis biedt voor een zorgvuldige besluitvorming. Ik verzoek u dan ook om alsnog een grondig en breed wetenschappelijk verantwoord onderzoek naar dit huisje te doen uitvoeren zie bijlage, waarbij wij onze diensten aanbieden.
 
U vriendelijk groetend, mede namens 

R.Th.M. van Dijk en A.J.Hendrikman 
(de heer R.Steenbergen heb ik helaas niet kunnen bereiken)

 
Oud raadslid, 
Paul C.M. Rademaker
Heerengracht 6
8061 HV Hasselt

Bijlage I

1.De waterput met vernieuwde bovenkant                    2. breedte van de kopstrek I  ± 10 cm   

3.Breedte van kopstrek II ±   10,5 cm                          4. Steendikte  ± 5cm

5. Lengte strek ± 20,5 cm                                         6. Steendikte ± 4,7
1